Khi “bận rộn” trở thành một cách chứng minh giá trị của bản thân
Một ngày dường như chưa đủ dài nếu chưa gạch hết danh sách công việc. Một buổi tối nằm nghỉ dễ đi kèm cảm giác dằn vặt: “Mình đang lãng phí thời gian”. Và một ngày không tạo ra thành quả cụ thể sẽ lập tức khiến người trẻ tự vấn: “Hôm nay mình đã làm được gì?”
Trường hợp của nữ TikToker 23 tuổi với chuỗi video lối sống hustle kéo dài từ 0h hôm nay đến 0h hôm sau là một lát cắt đáng chú ý. Việc biến lịch trình làm việc quá tải thành một hình mẫu truyền cảm hứng từng thu hút hàng triệu lượt xem, cho đến khi chính cô phải nhập viện vì kiệt quệ sức khỏe và lên tiếng cảnh báo cộng đồng về sự sai lầm trong việc đánh đổi.
Câu chuyện này đặt ra một vấn đề đáng suy nghĩ cho cả một thế hệ: Liệu bận rộn liên tục có thực sự đồng nghĩa với làm việc hiệu quả, hay chúng ta chỉ đang tự bào mòn chính mình dưới cái danh “chăm chỉ”?
Thực tế đó phản ánh một trạng thái tâm lý ngày càng phổ biến: Toxic Productivity (Năng suất độc hại) - trạng thái khi một người luôn thấy phải làm việc, học tập hoặc tạo ra sản phẩm liên tục để thấy mình có giá trị, ngay cả khi cơ thể và tinh thần đã phát đi tín hiệu kiệt sức.
Văn hóa Hustle culture và nỗi sợ bị bỏ lại phía sau
Một phần áp lực đến từ Hustle culture - văn hóa đề cao việc luôn bận rộn, làm việc với cường độ cao và không ngừng tiến về phía trước như một biểu hiện của tham vọng và thành công. Và trong một nghiên cứu của Trường Kinh doanh ESSEC cho thấy rằng, sự bận rộn khiến người lao động cảm thấy tràn đầy năng lượng và hiệu quả. Nhưng theo thời gian nó dần khiến người lao đồng trở nên kiệt sức và công việc không còn hiệu quả như mong đợi.
Bên cạnh đó, FOMO (Fear of Missing Out) - nỗi sợ bị bỏ lỡ cũng khiến áp lực này trở nên rõ rệt hơn. Khi mạng xã hội liên tục cho thấy người khác đang học thêm, làm thêm, khởi nghiệp, tập luyện hay đạt được một cột mốc mới, việc nghỉ ngơi rất dễ bị nhìn nhận như một khoảng thời gian đang “bị bỏ phí”.
Khi hai yếu tố này gặp nhau, một ngày nghỉ có thể không còn được nhìn nhận đơn giản là thời gian phục hồi. Nó trở thành khoảng trống khiến người trẻ cảm thấy mình đang chậm lại so với những người xung quanh. Bởi trong một xã hội ngày càng đề cao hình ảnh của thành công sớm, người trẻ dễ hình thành một “mốc chuẩn” vô hình: ở tuổi 25 - 30 phải có sự nghiệp ổn định, có nhà, có xe, hoặc ít nhất phải chứng minh rằng mình đang tiến nhanh trên con đường sự nghiệp. Và khi cảm giác “chưa đủ giỏi, chưa đủ nhanh” xuất hiện, lựa chọn thường thấy là làm nhiều hơn, cố gắng nhiều hơn và tiếp tục tiến về phía trước - như thể chỉ cần dừng lại một chút, chúng ta sẽ bị bỏ lại phía sau.
Áp lực này càng đáng chú ý trong thời đại AI. Khi công nghệ có thể giúp con người làm việc nhanh hơn, kỳ vọng về tốc độ và sản lượng cũng có thể tăng theo. Microsoft Work Trend Index công bố ngày 08/05/2024 từng ghi nhận 68% người được khảo sát gặp khó khăn với khối lượng và tốc độ công việc, trong khi 46% cho biết họ cảm thấy kiệt sức.
Nói cách khác, AI có thể giúp chúng ta làm nhanh hơn, nhưng nhanh hơn không đồng nghĩa với việc chúng ta nên làm việc không ngừng.
Nghỉ ngơi không phải là “không làm gì”
Có một cách hiểu khá phổ biến rằng muốn thành công phải liên tục “productive”. Nhưng nếu năng suất được đo bằng số giờ làm việc thay vì chất lượng của những giờ làm việc đó, chúng ta rất dễ rơi vào một vòng lặp: mệt → cố làm tiếp → hiệu quả giảm → cảm thấy mình chưa đủ tốt → tiếp tục cố gắng.
Khoa học thần kinh cũng cho thấy động lực và việc bỏ ra công sức không đơn giản là câu chuyện “có dopamine thì sẽ chăm chỉ”. Các nghiên cứu về động lực cho thấy dopamine có vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy hành vi hướng tới phần thưởng và quá trình ra quyết định liên quan đến công sức, nhưng hệ thống này phức tạp hơn nhiều so với cách diễn giải phổ biến rằng dopamine chỉ đơn giản là “hormone hạnh phúc”.
Vì vậy, sẽ khó chính xác nếu nói rằng não có một “chiếc cân dopamine” đơn giản giữa làm việc và nghỉ ngơi.Não liên tục đánh giá mối quan hệ giữa phần thưởng, động lực và chi phí của việc bỏ ra công sức. Khi chi phí ngày càng lớn mà khả năng phục hồi không được đáp ứng, việc duy trì hiệu suất cũng trở nên khó khăn hơn.
Nghỉ ngơi là một phần của năng suất
Nghỉ ngơi không có nghĩa là từ bỏ tham vọng. Một buổi tối không làm việc cũng không khiến một người trở nên kém cầu tiến. Và việc không biến mọi khoảng thời gian trong ngày thành một nhiệm vụ cần hoàn thành không đồng nghĩa với lười biếng.
Điều người trẻ cần có thể không phải là thêm một công thức để “tối ưu hóa” thời gian nghỉ ngơi, mà là cho phép bản thân nghỉ mà không cảm thấy cần phải biện minh cho điều đó.
Bởi cuối cùng, một cuộc sống cân bằng không phải là cuộc sống trong đó chúng ta làm việc ít đi bằng mọi giá. Đó là cuộc sống trong đó làm việc, nghỉ ngơi, các mối quan hệ và những khoảng thời gian không tạo ra thành tích vẫn có thể cùng tồn tại.
Có lẽ câu hỏi đáng đặt ra không còn là: “Hôm nay mình đã productive đủ chưa?”
Mà là: “Với nhịp sống này, mình có còn đủ năng lượng để sống cuộc đời mình muốn theo đuổi hay chưa?”